Trước khi trả lời câu hỏi đó, tôi muốn mượn cơ hội này để nói về con số phần trăm, mà tôi nghĩ sẽ không làm mất thì giờ của các bạn. Phải nói con số, vì con số là sản phẩm của xã hội, và đôi khi nó (con số) có một sức mạnh rất lớn, có thể làm cho chúng ta phải hành động, thậm chí có khả năng bỏ tù người ta (cái này sẽ bàn sau). Con số mà tôi muốn bàn ở đây là con số mà chúng ta hay thấy trên báo chí hàng ngày: đó là con số phần trăm.

Con số phần trăm thật là đơn giản.  Chỉ cần hai con số có liên quan với nhau, người ta có thể “xào nấu” thành con số phần trăm.  Lấy tử số chia cho mẫu số, rồi nhân cho 100.  Với công thức đó, ai cũng có thể đơn giản hóa hai con số phức tạp hay khó nhớ thành con số phần trăm dễ nhớ hơn.  Nếu nói Việt Nam nợ nước ngoài 23.6 tỉ USD (theo số liệu của Bộ tài chính 30/6/2009) thì thấy đó là con số khổng lồ và chắc chẳng có ý nghĩa gì nhiều, nếu không so sánh món nợ đó với GDP.  Do đó, nếu nói món nợ nước ngoài của Việt Nam chiếm 29.8% GDP thì chúng ta sẽ thấy món nợ đó lớn như thế nào.  Con số 29.8%, tức chiếm gần 1 phần 3 GDP, hay nói nôm na là làm ra 3 đồng thì nợ 1 đồng. Con số này làm cho chúng ta giật mình.

Hay một con số khác làm chúng ta giật mình là chi phí để xây dựng đường sắt cao tốc Bắc - Nam. Theo báo chí thì chi phí dự kiến để xây tuyến đường này là 56 tỉ USD. Con số đó nói ra thì lớn đấy, nhưng chẳng ai có thể cảm nhận nó lớn cỡ nào nếu không đặt vào bối cảnh GDP. Nếu GDP của VN mình hiện nay là 100 tỉ USD, thì con số trên cũng có nghĩa là tuyến đường sắt này ngốn 56% GDP của cả nước. Mà, đây là tiền vay từ nước ngoài.  Giả dụ rằng dự án này sẽ tiến hành (vì sếp đã đồng ý) thì trong tương lai VN sẽ nợ 23.6 + 56 = 79.6 tỉ USD, tức gần 80% GDP. Theo các chuyên gia kinh tế, nếu nợ nước ngoài trên 40% GDP thì đã xem là báo động, không an toàn (thậm chí nguy cơ vỡ nợ). Nói như thế để thấy sức mạnh của con số trong việc trình bày một luận điểm.

Nhưng đôi khi con số phần trăm làm cho chúng ta giật mình, vì sự vô lí của nó.  Chẳng hạn như đọc bản tin của RFA với tiêu đề “97% người Việt Nam lên mạng để đọc tin tức” tôi không thể nào bỏ qua được.  Con số này cho biết có gần 100% người Việt Nam đọc tin tức trên mạng.  Khó tin?  OK, đọc lại lần nữa xem mình có hiểu lầm không. Câu đầu của bản tin viết: “Đọc tin tức, thời sự qua mạng đang là hoạt động phổ biến nhất tại Việt Nam, với 97% số người đã chọn hoạt động này khi họ lên mạng.”  Câu văn hơi tối nghĩa, nhưng con số 97% thì không lầm được.

Nhưng tôi nghi ngờ rằng con số này sai.

Hình chụp trang web của đài RFA hôm 20/5/2010. Chú ý tệp bên phải có bản tin "Việt Nam có 25% dân số sử dụng internet", nhưng cái tít của bản tin chính là "97% người Việt Nam lên mạng để đọc tin tức".

Chúng ta thử làm vài tính toán xem con số trên có lí cỡ nào.  Theo số liệu của Tổng cục Thống kê thì năm 2008 Việt Nam có 86.21 triệu người (Tổng cục Thống kê bận quá nên họ không thèm cho chúng ta biết con số năm 2010 mà bao nhiêu).  Vậy ta cứ tạm lấy con số 86.21 triệu làm cơ sở tính toán, và xem kết quả là “bảo thủ”.  Con số “97% người Việt Nam” cũng có nghĩa là tương đương với 83.6 triệu người.  Nói cách khác, bản tin trên cho chúng ta biết rằng ở Việt Nam có đến gần 84 triệu người đọc báo trên mạng.  Mừng cho dân ta nhanh chóng hội nhập … mạng.

Nhưng đọc đến đoạn cuối thì thấy nỗi mừng chắc không có cơ sở.  Đoạn cuối bản tin viết “Việt Nam hiện có khoảng trên 23 triệu người sử dụng Internet”.  Hả?  Nếu chỉ có 23 triệu người sử dụng internet thì làm sao có đến 84 triệu người đọc báo mạng?  À, rất có thể có nhà có một máy nối mạng và mọi người trong nhà dùng máy để đọc báo.  Nếu giả thuyết này đúng thì con số 97% vẫn không thể nào là hiện thực được, bởi vì trẻ em dưới 10 tuổi thì làm gì đọc báo.  Mà, ở Việt Nam, có khoảng 15% dân số là trẻ em dưới 10 tuổi.  Do đó, con số 97% dân số hay 84 triệu người đọc báo mạng lại càng vô lí.

Thật ra, ngay cả con số 23 triệu người sử dụng internet cũng có thể không chính xác.  Nhìn ngay bên cạnh bản tin, có bản tin “Việt Nam: 28% dân số sử dụng Internet”, và trong đó có viết rằng “Việt Nam hiện có 24 triệu người sử dụng internet”.  Con số 24 triệu này “đá” trực tiếp con số 23 triệu, ngay trên cùng một tran của một website!

Đôi khi tôi tự hỏi không biết tại sao giới báo chí có vẻ lơ là với dữ liệu thế.  Trong môi trường khoa học, để có một con số tốn nhiều công sức, tiền bạc, và thời gian.  Chẳng hạn như con số về hiệu quả của statins đối với bệnh nhân tiểu đường, người ta phải tốn cả trăm triêu USD chỉ để thu thập vài ba con số.  Do đó, chúng tôi làm trong môi trường khoa học xem dữ liệu như là vàng, là ngọc, là kim cương.  Mà, có con số rồi, còn phải nghiền ngẫm trước cả tuần, cả tháng để hiểu nó nói cái gì.  Nghĩ lâu như thế mà có khi còn bị sai.  Thế nhưng đối với các phóng viên, dữ liệu hình như chỉ là vật trang trí, chứ không phải để nói lên điều gì.  Họ trình bày con số để gây ấn tượng chứ không phải để nói lên một sự thật.

Xin nhắc lại câu nói của Nhà văn H. G. Wells, trong một xã hội hiện đại công dân cần thành thạo ba kỹ năng: đọc, viết, và con số. Giới báo chí, hơn ai hết, cần phải trang bị những kĩ năng về diễn giải và suy luận từ con số để tránh những hiểu lầm đáng tiếc có thể xảy ra trong tương lai.

NVT

Ghi thêm:

Mới post bài này lên mạng thì đã có nhiều bạn đọc "phản hồi" làm sáng tỏ hơn câu văn của đài RFA.  Nhiều bạn đọc nghĩ rằng chắc RFA không có ý nói 97% người Việt Nam đọc tin tức qua mạng, mà là trong số những người nối mạng 97% đọc tin tức. Nói cách khác, mẫu số là những người nối mạng (tức khoảng 24 triệu người) chứ không phải toàn bộ dân số Việt Nam. Chỉ là cách viết không rõ ràng dễ gây hiểu lầm thôi, chứ đọc kĩ thì chắc không sai. Thành thật cám ơn các bạn đã tinh ý đọc câu văn và góp ý. Lâu lâu chọc lét RFA cho vui vậy mà :-). Chọc lét RFA thì tôi không ngại vì họ quen với "văn hóa" này rồi, nhưng chọc lét báo VN thì tôi ngại lắm.

Normal 0 MicrosoftInternetExplorer4